Bas-aç mexanizmi: növləri, seçimi və quraşdırılması

Bas-aç (bas aç, basaç, bəzilərinin dilində «tiq-tiq», ingiliscə push to open) qulpsuz, dəstəksiz qapaqları açmaq üçün kiçik yaylı itələyicidir. Gövdəsinin içində yay, çubuq və kilid var. Qapaq bağlı olanda çubuq içəri sıxılıb kilidlənmiş vəziyyətdə dayanır. Qapağa yüngülcə basanda kilid açılır, yay çubuğu irəli itələyir və qapaq bir neçə santimetr aralanır; qalanını əllə açırsınız. Bağlayanda qapağı yenidən axıra qədər basırsınız, çubuq içəri gedir və kilid tutur.

Çubuğunun ucunda maqnit olan modellərdə qapağın içəri üzünə kiçik metal lövhəcik bərkidilir: maqnit ona yapışır və qapağı bağlı saxlayır. Kataloqda belə model maqnitli bas-aç adlanır. Adındakı «amortizator» sözü çaşdırmasın: bu, qapağı yavaşladan detal və ya qaz amortizatoru deyil, itələyicidir.

Bütün növlərin iş prinsipi eynidir; fərq əsasən gövdənin korpusa necə bərkidilməsindədir. Maqnitli model adətən korpusun içinə, yan divara və ya rəfə şurupla bağlanan, üstdən quraşdırılan gövdə ilə gəlir; bərkitmə üsulunu məhsulun özündə yoxlayın. Kəpənək bas-aç plastik gövdəlidir və adını qanadlı altlığından alır: qanadlar bərkitmə üçün geniş oturacaq verir.

Gizli bas-aç lövhənin qırağında açılan dəliyə oturdulur, çöldə yalnız ucluğu qalır. Dəliyin ölçüsünü mexanizmin özündən götürün. Keçmə-yapışqanlı bas-aç deşmədən və şurupsuz quraşdırılır: altlığı ikiüzlü lentlə yapışdırılır, gövdə isə altlığa keçirilir və lazım olanda çıxarılır. Ustalar ona «şurupsuz tiq-tiq» də deyir. Metal gövdəli bas-aç tez-tez açılan qapaqlar üçün seçilir: gövdəsi plastik deyil, metaldır.

Seçim korpusdakı yerdən asılıdır: şurup üçün yer varsa üstdən quraşdırılan, çöldən heç nə görünməməlidirsə gizli, lövhəni deşmək istəmirsinizsə yapışqanlı model götürülür.

Kiçik itələyici mətbəxin adi qapağını rahat açır, amma hündür qarderob qapağında və iri fasadda gücü çatmaya bilər: basanda qapaq az aralanır və onu barmaqla tutmaq olmur. Bunun üçün iri gövdəli modellər var. Onlarda yay daha güclü, itələmə məsafəsi daha uzundur, yəni qapaq daha çox aralanır.

2 dəlikli böyük bas-aç korpusa iki şurupla, 4 dəlikli böyük bas-aç isə geniş altlıqla dörd şurupla bərkidilir. Dörd nöqtə gövdəni dönməyə və zamanla boşalmağa qoymur, ona görə tez-tez açılan və ağır qapaqlarda dörd dəlikli model yerində daha möhkəm dayanır.

Hündür qapaqda itələyici yalnız yuxarıda olanda aşağı künc korpusda qala bilər. Belə halda iki mexanizm qoyulur: biri yuxarıda, biri aşağıda. Qapağa bu zaman ortadan basmaq lazımdır ki, ikisi birlikdə işləsin.

Bas-aç petləyə qarşı işləyir: itələyici qapağı çölə itələyir, petlə isə onu bağlı vəziyyətə çəkir. Buna görə petlə seçimi vacibdir. Vakuumlu petlə bas-aç ilə işləmir. Onun içindəki hidravlik yavaşladıcı qapağın son hərəkətini tormozlayır: bağlayanda qapaq kilidlənmə nöqtəsinə çətin çatır və kilid tutmaya bilər, açılanda isə petlə itələyiciyə müqavimət göstərir və qapaq lazımınca aralanmır.

Bas-aç üçün sadə, yavaşladıcısız petlə seçin. Petlənin növü (düz, yarım, tam) bundan asılı deyil və qapağın korpusa necə oturduğuna görə müəyyən edilir. İki petlənin fərqi vakuumlu və sadə petlə yazısında ətraflı verilib.

Sadə petlənin yayı da qapağı özünə çəkir. Ona görə petlələri çox olan hündür qapaqda kiçik itələyicinin gücü çatmaya bilər; bu halda böyük modelə keçin və ya ikinci mexanizm əlavə edin.

Mexanizmi qapağın açılan tərəfinə, petlələrdən uzaq kənara qoyun: petləyə yaxın yerdə itələyicinin lingi qısa olur və qapaq az aralanır. O, adətən korpusun dibinə, tavanına və ya rəfin kənarına, qapağın küncünə yaxın bərkidilir. Əlin adətən basdığı yerə yaxın olsa, daha yaxşı işləyir.

Bağlı qapaqla korpus arasında bir neçə millimetr boşluq qalmalıdır. Bu, basma gedişi üçündür: qapaq korpusa dirənsə, içəri getməyə yeri olmayacaq və kilid açılmayacaq. Maqnitli modeldə metal lövhəciyi qapağın içəri üzünə, ucluğun dəydiyi nöqtəyə bərkidin. Lövhəciyin və şurupların dəstə daxil olub-olmadığını alanda yoxlayın.

İncə tənzimləmə ucluqla edilir: onu fırladıb irəli-geri çəkməklə qapağın qonşu fasadlarla bir səviyyədə dayanmasına nail olun. Sonra hər qapağı bir neçə dəfə açıb-bağlayaraq yoxlayın.

Siyirmədə düzgün həll mexanizmi rayın içində olan bas-aç raydır. Bas-aç şarikli ray korpusun yan divarına bağlanan teleskopik raydır: fasada basanda kilid açılır və yay siyirməni irəli itələyir. 300 mm-dən 500 mm-ə qədər uzunluqlarda var. İkinci variant siyirmənin altına bağlanan və açılanda görünməyən gizli bas-aç raydır; o da eyni uzunluqlarda olur, lakin siyirmə qutusunun ona uyğun hazırlanmasını tələb edir.

Hər iki halda qayda eynidir: fasadla korpus arasında basma üçün bir neçə millimetr boşluq qalmalı, siyirmə isə axıra qədər itələnməlidir ki, kilid tutsun. Bas-aç rayda yavaşladıcı olmur, yəni siyirmə səssiz, özü bağlanmayacaq. Bütün ray növlərinin müqayisəsi siyirmə rayı növləri yazısındadır.

Qapaq basanda açılmır. Çox vaxt səbəb boşluğun olmamasıdır: bağlı qapaq korpusa dirənir və içəri getməyə yeri qalmır. Ucluğu bir qədər çölə fırladın ki, bağlı qapaq korpusdan bir neçə millimetr aralı dayansın. İkinci səbəb vakuumlu petlədir.

Qapaq bağlı qalmır, geri açılır. Kilid tutmur: ya qapaq axıra qədər basılmır, ya da çubuq kilidlənmə nöqtəsinə çatmamış qapaq korpusa dirənir. Ucluğu çölə çıxarın və ya gövdəni bir qədər irəlidə bərkidin.

Qapaq qonşu fasadlardan irəli çıxır. Ucluq çox çölə çıxarılıb: onu içəri fırladın, amma basma boşluğunu saxlayın.

Yapışqanlı model qopur. Səthi tozdan və yağdan təmizləyin, lenti hamar səthə yapışdırıb möhkəm sıxın. Üzlənməmiş lövhədə tutub-tutmayacağını əvvəlcə bir ədəddə yoxlayın və ya şuruplu model götürün. Bütün növlər kataloqda var.

Bütün növlərə ümumi baxış üçün: mebel aksesuarları bələdçisi.